محمد مهدى ملايرى

154

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

خودش نام برده ابن خردادبه را آن‌چنان ستوده كه كمتر كسى از مؤلفان را بدان‌گونه ستوده است . گويد : « عبيد الله بن عبد إله بن خردادبه در تأليف پيشوا و در ملاحت تصنيف نوآور بود ، و هركس در اين راه گام نهاد از او پيروى نمود ، و روش او را در پيش گرفت و به دنبال او گام نهاد « 1 » » . مقدسى بشارى هم در جائى كه از مآخذ خود و مقدار ارزش و اعتبار آنها سخن رانده ، و كتاب المسالك و الممالك ابن خردادبه را هم يكى از آنها شمرده ، اين كتاب را از آن‌رو بهتر خوانده كه ابن خردادبه وزير خليفه بوده و به اسناد و مداركى دست داشته كه ديگر مؤلفان بدانها دسترسى نداشته‌اند . « 2 » آقاى باربيه دومنار در تعليق بر نوشتهء مقدسى اين نكته را يادآورى كرده كه نام ابن خردادبه در ضمن نام وزراء خلافت نيامده بنابراين احتمال مىدهد كه مراد مقدسى از كلمهء وزير يك مقام عالى در سطح وزارت بوده كه همان اختيارات وزير را براى مراجعه به اسناد و مدارك ديوانى داشته است . « 3 » ابن نديم نوشته كه وى از نزديكان صميمى معتمد خليفه عباسى بوده . خبرى هم كه مسعودى نقل كرده دائر بر اين‌كه روزى او در مجلس خليفه معتمد مطالبى دربارهء اصول موسيقى و غنا گفته كه خليفه را خوش آمده و به او خلعتى بخشيده است ، منزلت او را در دستگاه خلافت مىرساند « 4 » . معتمد ميان سالهاى 256 تا 272 خلافت كرده و چون وى در بيشتر دوران خلافت كه برادرش موفق اختيار امور را از او سلب كرده بود در حكم زندانى بوده بنابراين احتمال مىدهند كه اين خبر مربوط به دورهء اول خلافت معتمد ميان سالهاى 256 تا 264 باشد . كه سن ابن خردادبه هم در اين دوران ميان چهل تا پنجاه سال بوده و با چنين مجلسى تناسب داشته است .

--> ( 1 ) . مسعودى ، مروج الذهب ، شارل پلا ، ج 1 ، ص 14 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ، چاپ دوگوى ، ص 362 . ( 3 ) . به نقل دوگوى از او در مقدمهء خود بر كتاب المسالك و الممالك . ( 4 ) . داستان اين مجلس را كه در آن حديثى است مفصل از ابن خردادبه دربارهء موسيقى و غنا ، و متضمن بسيارى از مطالبى است كه در كتاب اللّهو الملاهى ابن خردادبه آمده در مروج الذهب مسعودى ، چاپ و تصحيح شارل پلا انتشارات دانشگاه لبنان ، بيروت ، 1974 ج 5 ، ص 126 - 131 خواهيد يافت .